AUXILIA > Des stèles, des diplômes et des auxiliaires




Des stèles , des diplômes et des auxiliaires

Par Adrien Tondeur

Extrait de son mémoire Master.2006









Corpus des inscriptions de la cohors I Aquitanorum
Nom de l'unité
Identifiant
Lieu de découverte
Affectation
Datation
G.I.
G.S.Br.
Cohors I Aquitanorum
CIL XII, 6658
Zellhausen (G.S.)
x IIIe s.
CIL XIII, 7399a
Friedberg (G.S.)
x /
CIL XIII, 11782
Stockstadt (G.S.)
x /
CIL XIII, 11783
Stockstadt (G.S.)
x /
AE 1976, 366
Leicester (Br.)
xIIe s.
AE 1976, 374
Brancaster (Br.)
x/
RIB 278
Bakewell (Br.)
x> 138
RIB 283
Brough-on-Noe (Br.)
x158
RIB 1550
Carrawburgh (Br.)
x130-133.
CIL XVI, 28
Debelec (M.I.)
x 82
CIL XVI, 69
Komarom (P.S.)
x122
CIL XVI, 70
Stannington (Br.)
x124
CIL XVI, 88
Walcot (Br.)
x140

RIB 283 = AE 1904, 229:



Identifiant
RIB 00283 = AE 1904, 00229
Inscription
Imp(eratori) Caesari T(ito) [Ael(io) Hadr(iano)] / [An]tonino Au[g(usto) Pio p(atri) p(atriae)]
/ coh(ors) I Aquitan[orum] / sub Iulio V[ero leg(ato)] Aug(usti) / pr(o) pr(aetore) inst[ante] /
[C]apitoni[o Pri]sco prae(fecto)
Province
Britannia
Lieu
Brough-on-Noe / Navio
Nature
Quatre fragments d'une plaque commémorative en grés. Le fragment central est usé, comme si il
avait été réutilisé pour former une marche, ou un dallage.
Dimensions
17 x 10 cm
Contexte
Découverte en 1903, dans la pièce principale du quartier général du camp de Brough-on-Noe. Enteposés au
musée Boxton.
Traduction
"A l'Empereur César Titus Aelius Hadrien Antonin Auguste et Pieux, père de la patrie, la première cohorte
des Aquitains sous Julius Verus, légat propréteur impérial, sous le commandement de Capitonius [Pri]scus,
préfet"
Commentaires
Julius Verus officiait vers 158 ap.JC.

RIB 00278 = CIL VII, 00167


Inscription :

Deo
Marti
Braciacae
Q(uintus) Sittius
Caecilian(us)
praef(ectus) coh(ortis)
I Aquitano(rum)
v(otum) s(olvit)




Province :
Britannia
Lieu :
Bakewell
Nature :
Autel en pierre de grés, avec des côtés lisses.
N.B. : Il y a des dommages modernes à la ligne 4.
Dimensions :
6 x 15 cm
Contexte :
Découverte avant 1645, dans les fondations d'Haddon Hall, Baskewell, Derbs., où il resta en la possession du duc de Rutland.
Traduction :
"Au dieu Mars Braciaca, Quintus Sittius Caecilinus, préfet de la cohors I Aquitanorum, prononça ce voeu".
Commentaires :
Braciacus est aussi connu sous le nom de "Dieu de malt". Mais il semblerait que ce titre soit local, puisque l'on retrouve un culte de la divinité, sous son propre nom, dans cinq autres lieux en Gaule.
Datation :
A partir de 138 ap. J.-C. (d'après l'emploi de la formule deo suivi du nom du dieu, formule qui apparaît sous le règne d'Antonin le Pieux).





RIB 1550 = AE 1947, 129 = CIL VII, 620a

Inscription :
]v[er]o leg(ato)
[Aug(usti) pr(o) p]r(aetore) coh(ors) I Aquit
[anorum] fecit
[sub ...]io Nepote
[pra]ef(ecto)

Province :
Britannia
Lieu :
Carrawburgh / Brocolitia
Nature :
Partie d'une plaque de dédicace impériale.
Dimensions :
6 x 7 cm.
Contexte :
Découverte en 1838, dans l'angle nord-est du camp de Carrawburgh. Entreposé au musée de Chester.
Traduction :
" [...] sous [...]verus, légat propréteur impérial de la cohors I Aquitanorum, l'a fait sous [...] Nepos, préfet."
Commentaires / Datation :
Birley (1939) assigne cette inscription du temps d'Hadrien et pense que la ligne 1 se réfère à Sextus Julius Severus, gouverneur d'Hadrien, parce que la cohors I Aquitanorum avait été transférée à Brough-on-Noe sous Cn. Julius Verus (RIB, 283). Miss Swinbank et Spaul la date de 130-133, sous Sextius Julius Severus.




AE 1976, 374

Inscription :
C(o)h(ors) I Aq(uitanorum)

Province :
Britannia
Lieu :
Brancaster / Branodunum
Nature :
Fragment de tuile ou de brique estampillée.
Contexte :
Découverte en 1974 avec un matériel du IVe siècle au Nord de la voie menant à la porte ouest du camp, à 200 m de celle-ci.
Traduction :
"La cohors I Aquitanorum "
Commentaires :
/
Datation :





AE 1976, 366

Inscription :
C(ohors) I Aq(uitanorum)

Province :
Britannia
Lieu :
Leicester / Ratae Coritanorum
Nature :
Sceau en plomb.
Dimensions :
2,4 x 2,3 x 1 cm
Contexte :
Découverte en 1975 dans une nécropole du West End.
Traduction :
" La cohors I Aquitanorum ".
Commentaires :
Cette unité est attestée à Carrawburgh sous Hadrien (RIB, 1550) et à Brough-On-Noe sous Antonin le Pieux (RIB, 283) ; et par une tuile estampillée à Brancaster (Voir AE 1976, 374)
Datation :
IIe s. ap. J.-C.




CIL XIII, 11783

Inscription :
I(ovi) O(ptimo) M(aximo) Dol[i]chen(o)
L(ucius) Caecilius L(uci) f(ilius)
Quirina Caecili
[a]nus praef(ectus) coh(ortis)
[I Aq]uit(anorum) domo Th[a]
[enis] Afric[ae

Province :
Germania superior
Lieu :
Stockstadt
Nature :
Autel
Contexte :
Découvert dans la cave du Dolichenums. Désormais entreposée au musée de Saalburg.
Traduction :
" A Jupiter Dolichenus Très Bon et Très Grand, Lucius Caecilius Caecilianus, fils de Lucius et de Quirina Caecilianus, préfet de la cohors I Aquitanorum, originaire de Thaenae, en Afrique, [...] "
Commentaires :
Décrite par Finke ; Jacob en dressa une esquisse (Bericht 1906-07).
Thenae ou Thaenae était une cité de l'Africae Byzacenae. Son nom entier est : colonia Aelia Augusta Mercurialis Thaenit(anorum), nommée par une inscription urbaine (CIL VI, 4685).
Datation :
/


CIL XIII, 11782

Inscription :
I(ovi) O(ptimo) M(aximo) Dolicheno
L(ucius) Caecilius Cae
cilianus praef(ectus)
coh(ortis) I Aquitanor(um)
domo Thaenis
v(otum) s(olvit) l(ibens) l(aetus) m(erito)

Province :
Germania superior
Lieu :
Stockstadt
Nature :
Dédicace sur tablette de pierre pourvue de anses ; représentation d'un taureau au-dessus de l'inscription.
Contexte :
Découverte dans la cave du Dolichenums. Désormais entreposée au musée de Saalburg.
Traduction :
" A Jupiter Dolichenus Très Bon et Très Grand, Lucius Caecilius Caecilianus, préfet de la cohors I Aquitanorum, originaire de Thaenae, a accompli ce voeu de bon gré, avec joie et à juste titre "
Commentaires :
Décrite par Finke ; Jacob en dressa une esquisse (Bericht 1906-07).
Thenae ou Thaenae était une cité de l'Africae Byzacenae. La forme complète de son nom est : colonia Aelia Augusta Mercurialis Thaenit(anorum), nommée par une inscription urbaine (CIL VI, 4685).
Datation :
/


CIL XIII, 7399a


Inscription :

Victor
iae
M(arcus) Iuni[us]
Iovin[ia]
[n]us m[il(es)]
[c]oh(ortis) I Aq(uitanorum) (v(otum) [s(olvit)]
l(ibens) l(aetus) m(erito)


Identifiant CIL 13, 07399a
Inscription Victor/iae / M(arcus) Iuni[us] / Iovin[ia]/[n]us m[il(es)] / [c]oh(ortis) I Aq(uitanorum)
(v(otum) [s(olvit)] / l(ibens) l(aetus) m(erito)
Province Germania Superior
Lieu Friedberg
Nature Dédicace à caractère religieux.
Contexte Découverte en 1894 dans le Mithreum ; désormais entreposée au musée de la ville, auprés de C. Werner.
Traduction " A la Victoire, Marcus Iunius Iovinianus, soldat de la cohors I Aquitanorum, a accompli ce voeu de bon gré,
avec joie et à juste titre "
Datation /





CIL XIII, 6658


Inscription :




[I(ovi) O(ptimo)] M(aximo)
Helio[p]oli[ta]
no V[e]ner[i F]
elici Merc
urio [A]ug[ust(o) M(arcus?)]
Iulius Ma[rci]
fil(ius) Fab[i]a R[uf]
us Pap[irianus?]
Sentiu[s] Gem[el]
lus do[m]o B[...]
praef(ectus) c[oh(ortis) I] Aqu[it(anorum)]
castris [...]III[...]
[...]N[...]
[v(otum) s(olvit) l(ibens) l(aetus)] m(erito)


Province :
Germania superior
Lieu :
Zellhausen
Nature :
Dédicace à caractère religieux, sur pierre. A gauche est représentée une couronne ; à droite, des lauriers.
Contexte :
Découverte à Zellhausen, dans les fondations de la vieille église, par Steiner en 1816. Lors de son extraction, elle fut cassée en deux. Désormais entreposée au musée de Darmstadii.
Traduction :
" A Jupiter Très Bon et très Grand Heliopolitanus, à Vénus, à la Félicité, à Mercure Auguste, Marcus Iulius, fils de Marcus, de la tribu des Fabia, Rufus Papirianus Sentius Gemellus, habitant de B[...], préfet de la cohors I Aquitanorum, au camp [...] III [...], a fait ce voeu de bon coeur et à juste titre "
Commentaires :
La tribu des Fabia est originaire de Rome.
Datation :
IIIe siècle ap. J.-C.



Le cas d'un signifer :


Identifiant CIL 13, 11785 = RSOR 00017
Inscription Minervae / [P]apias sig/[n]if(er) coh(ortis) I / [Aquit(anorum) vet(eranae) eq(uitatae)
Province Germania Superior
Lieu Stockstadt
Nature Dédicace présente sur la partie supérieure d'un autel.
Contexte Découverte dans le camp. Désormais entreposée au musée de Saalburg.
Traduction " A Minerve, Papias, signifer de la cohors I Aquitanorum veteranae equitatae "
Commentaires Décrite par Finke ; Jacob en dressa une esquisse (Bericht 1906-07)
Datation /



Voici un diplôme militaire retrouvé en Moesia inferior, évoquant la mise en retraite d'effectifs ayant combattu en Germania (certainement superior), parmi lesquels on retrouve les cohortes Aquitanorum ;) :

Référence : CIL XVI, 28 = CIL III, p 1960 (p 2328,64) = D 01995
Province: Moesia inferior
Lieu: Debelec
Inscrïption :
Imp(erator) Caesar divi Vespasiani f(ilius) Domitianus / Augustus pontifex maximus tribunic(ia) po/testat(e) II imp(erator) II p(ater) p(atriae) co(n)s(ul) VIII designat(us) VIIII / iis qui militaverunt equites et pedites in a/lis quinque et cohortibus novem quae ap/pellantur I Flavia Gemina et I Canne/nefatium et II Flavia Gemina et Scubu/lorum et Picentiana et I Germanorum / et I Aquitanorum et I Asturum et I Thra/cum et II Raetorum et II et III et IIII Aquitano/rum et VII Raetorum et sunt in Germania / sub Q(uinto) Corellio Rufo item in ala Claudia / Nova et cohortibus duabus III Gallo/rum et V Hispanorum quae sunt in Moe/sia sub C(aio) Vettuleno Civica Ceriale / quinis et vicenis pluribusve stipen//diis emeritis dimissis honesta missi/one quorum nomina subscrïpta sunt / ipsis liberis posterisque eorum civ(i)/tatem dedit et conubium cum uxoribus / quas tunc habuissent cum est civitas / iis data aut siqui caelibes essent cum / iis quas postea duxissent dumtaxat sin/guli singulas a(nte) d(iem) XII K(alendas)

Octobr(es) / M(arco) Larcio Magno Pompeio Silone / T(ito) Aurelio Quieto / co(n)s(ulibus) / cohort(is) I Aquitanorum cui prae(e)st / M(arcus) Gennius M(arci) f(ilius) Cam(ilia) Carfinianus / ex peditibus / L(ucio) Valerio L(uci) f(ilio) Pudenti Ancyr(a) / descrïptum et recognitum ex tabula ae/nea quae fixa est Romae in Capitolio // Imp(erator) Caesar divi Vespasiani f(ilius) Domitianus / Augustus pontifex maximus tribunic(ia) / potestat(e) II imp(erator) II p(ater) p(atriae) co(n)s(ul) VIII designat(us) VIIII / iis qui militaverunt equites et pedites in a/lis quinque et cohortibus novem quae ap/pellantur I Flavia Gemina et I Cannene/fatium et II Flavia Gemina et Scubulorum et / Picentiana et I Germanorum et I Aquitano/rum et I Asturum et I Thracum et II Raetorum / et II et III et IIII Aquitanorum et VII Raetorum / et sunt in Germania sub Q(uinto) Corellio Rufo / item in ala Claudia Nova et cohortibus du/abus III Gallorum et V Hispanorum quae / sunt in Moesia sub C(aio) Vettuleno Civica Ce/riale quinis et vic
enis pluribusve stipen/diis emeritis dimissis honesta missione / quorum nomina subscrïpta sunt ipsis / liberis posterisque eorum civitatem dedit / et conubium cum uxoribus quas tunc habu/issent cum est civitas iis data aut siqui cae/libes essent cum iis quas postea duxissent / dumtaxat singuli singulas / a(nte) d(iem) XII K(alendas) Octobr(es) / M(arco) Larcio Magno Pompeio Silone / T(ito) Aurelio Quieto co(n)s(ulibus) / cohort(is) I Aquitanorum cui prae(e)st / M(arcus) Gennius M(arci) f(ilius) Cam(ilia) Carfinianus / ex peditibus / L(ucio) Valerio L(uci) f(ilio) Pudenti Ancyr(a) / descrïptum et recognitum ex tabula ae/nea quae fixa est Romae in Capitolio in tribuna/li Caesarum Vespasiani T(iti) Domitiani // Q(uinti) Muci Augustalis / C(ai) Pompei Eutrapeli / C(ai) Iuli Clementis / L(uci) Pulli Sperati / P(ubli) Atini Rufi / C(ai) Lucreti Modesti / P(ubli) Atini Amerimni
Traduction :
"A l'Empereur Caesar Domitianus Augustus, fils du divin Vespasianus (Titus), grand pontif, dans sa deuxième année de puissance tribunicienne, son deuxième imperium, père de la patrie, sous son huitième consulat, par neuf fois désigné, aux cavaliers et aux fantassins qui ont combattu dans les cinq ailes et les neuf cohortes, nommées (alae) I Flavia Gemina, I Cannenefatium, II Flavia Gemina, Scubulorum et Picentiana ; (cohortes) I Germanorum, I Aquitanorum, I Asturum, I Thracum, II Raetorum, II, III et IV Aquitanorum, et VII Raetorum, et qui sont en Germania sous Quintus Corellius Rufus ; de même, dans l'ala Claudia Nova et les deux cohortes III Gallorum et V Hispanorum, et qui sont en Moesia sous Caius Vettulenus (Civica Ceriale) ; à ceux qui ont servi vingt-cinq années et plus, et dont les noms figurent ci-dessous, (l'Empereur) a accordé le droit de citoyenneté et de mariage avec les femmes qu'ils auraient épousé lorsque la citoyenneté leur fut accordé ou, s'ils étaient célibataires, avec celles qu'ils auraie

nt eues par la suite, à condition que chacun n'en épousât qu'une, avant le douzième jour des Calendes d'octobre, sous les consulats de Marcus Lurcius Magnus Pompeius Silone et Titus Aurelius Quietus ; au fantassin Lucius Valerius, fils de Lucius Pudentus et d'Ancyrade (de la cohors I Aquitanorum, qui est sous le commandement de Marcus Gennius Carfinianus, fils de Marcus et de Camilia), décrits et reconnus par cette tablette de bronze, qui est présente à Rome sur le Capitole, dans la tribune des Césars Vespasianus, Titus, et Domitius ; Quintus Mucus Augustalis, Caius Pompeius Eutrapelus, Caius Iulius Clementis, Lucius Pullus Clementis, Lucius Pullus Speratus, Publius Atinus Rufus, Caius Lucretus Modestus, Publius Atinus Amerimnus.
Datation : septembre 82 ap. J.-C.


Comme vous le constatez, le bénéficiaire de ce diplôme était un soldat de la cohors I Aquitanorum ! et nous retrouvons également la nomination du commandant de cette unité en 82 ap. J.-C..